پتروشیمی ایران چرا عقب مانده است؟

پتروتحلیل- بررسی داده‌های جدید نشان می‌دهد صنعت پتروشیمی ایران با وجود افزایش ظرفیت اسمی، همچنان فاصله قابل‌توجهی با ظرفیت واقعی تولید دارد؛ مشکلی که ریشه آن به پیش از جنگ بازمی‌گردد.

کاهش تولید همزمان با افزایش ظرفیت

بر اساس داده‌های شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران (NPC) و مرکز آمار ایران، تولید محصولات پتروشیمی از حدود ۷۱ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ به ۶۷ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.

این کاهش در حالی رخ داده که ظرفیت نصب‌شده صنعت به حدود ۱۰۳ میلیون تن افزایش یافته است. در نتیجه، نزدیک به ۳۶ میلیون تن از ظرفیت تولید بلااستفاده مانده که بیش از یک‌سوم ظرفیت اسمی صنعت را شامل می‌شود.

بر این اساس، مجتمع‌های پتروشیمی ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۶۶ درصد ظرفیت خود را مورد استفاده قرار داده‌اند.

کمبود گاز؛ مهم‌ترین چالش تأمین خوراک

یکی از مهم‌ترین مشکلات ساختاری صنعت پتروشیمی ایران، وابستگی بالای آن به گاز طبیعی است. حدود ۷۲ درصد خوراک پتروشیمی کشور از گاز طبیعی تأمین می‌شود؛ در حالی که کمبود مزمن گاز، به‌طور فزاینده‌ای موجب اختلال در تولید مجتمع‌ها شده است.

بر اساس این داده‌ها، حدود دو سوم توقف‌ها یا کاهش تولید در صنعت پتروشیمی به کمبود خوراک نسبت داده می‌شود؛ مسئله‌ای که ظرفیت واقعی تولید را به‌مراتب پایین‌تر از ظرفیت اسمی قرار داده است.

سهم بالای محصولات کم‌ارزش‌تر

ساختار تولید پتروشیمی ایران نیز یکی دیگر از چالش‌های این صنعت محسوب می‌شود. متانول حدود ۴۴ درصد تولید محصولات پایه پتروشیمی را به خود اختصاص داده، در حالی که سهم محصولی با ارزش افزوده بالاتر مانند پروپیلن تنها حدود ۳ درصد است.

از سوی دیگر، صنایع پایین‌دستی تنها حدود ۲.۵ درصد ظرفیت واحدهای فرآوری پتروشیمی را در اختیار دارند. این موضوع نشان‌دهنده محدود بودن زنجیره ارزش و سهم پایین محصولات با ارزش افزوده بیشتر در صنعت پتروشیمی کشور است.

متوسط ارزش هر تن محصول پتروشیمی ایران نیز حدود ۵۶۳ دلار برآورد شده است.

پتروشیمی؛ سهم قابل‌توجه در صادرات غیرنفتی

با وجود این چالش‌ها، صنعت پتروشیمی همچنان یکی از بخش‌های مهم اقتصاد صادرات‌محور ایران به شمار می‌رود.

بر اساس داده‌های مورد استناد، این صنعت سالانه حدود ۱۳ میلیارد دلار درآمد صادراتی ایجاد می‌کند که معادل حدود ۲۲ درصد صادرات غیرنفتی ایران است.

آسیب جنگ به زیرساخت‌های پتروشیمی

در کنار مشکلات ساختاری، جنگ اخیر نیز فشار مضاعفی بر صنعت پتروشیمی وارد کرده است. تعدادی از تأسیسات پتروشیمی و زیرساخت‌های پشتیبان در مناطق ماهشهر و عسلویه آسیب دیده‌اند و این موضوع می‌تواند اختلالات موجود در زنجیره تولید و عرضه را تشدید کند.

ماهشهر؛ تمرکز قابل‌توجه ظرفیت در مجتمع‌های هدف قرارگرفته است

تنها هشت مجتمع پتروشیمی هدف قرارگرفته در ماهشهر در مجموع حدود ۱۷ میلیون تن ظرفیت اسمی دارند.

این رقم معادل تقریباً یک‌ششم کل ظرفیت نصب‌شده پتروشیمی ایران است؛ موضوعی که اهمیت راهبردی منطقه ماهشهر در ساختار صنعت پتروشیمی کشور و همچنین میزان آسیب‌پذیری ظرفیت تولید در این منطقه را نشان می‌دهد.

در مجموع، داده‌های موجود نشان می‌دهد صنعت پتروشیمی ایران پیش از بروز اختلالات ناشی از جنگ نیز با مشکلاتی همچون کمبود خوراک، بهره‌برداری پایین از ظرفیت، وابستگی به گاز طبیعی، توسعه محدود صنایع پایین‌دستی و سهم بالای محصولات با ارزش افزوده پایین‌تر مواجه بوده است؛ عواملی که مانع از استفاده کامل از ظرفیت اسمی این صنعت شده‌اند.